Yazar: Yard.Doç.Dr.A.Beyhan ÖZDEMİR
Tarih: 28.11.2006

Laszlo Moholy Nagy 1895 (Bacsborsod)-1946 (Chicago) yılları arasında yaşamış Macar ressam, heykeltraş ve fotoğrafçıdır. Genç yaşta Rus öncü sanatına ilgi duymuş, 1919'da Budapeşte'de "Ma" (Bugün) adlı grubu ve dergiyi kurmuştur. 1919 yılında yeni Rus sanatının etkisinde kalmıştır. Daha sonra Viyana'ya giderek fotogram deneylerine başlamıştır. İlk sergisini 1922 yılında “Sturm” galerisinde açmış ve kendisini Bauhaus'a davet eden Walter Gropius ile tanışmıştır. 1923 ile 1928 yılları arasında Bauhaus Okulu'nda verdiği derslerde, yapıtlarında ve kuramsal yazılarında, biçim, devinim ve ışığın çok yönlü ilişkilerinin altını çizmeye ve sanatla toplum arasındaki ilişkiye yeni bir tanım getirmeye çalışmıştır. Önce Almanya, sonra da Amerika'da modern teknik ve gereçleri (fotoğraf, film, elektrik ışığı, metal, plastik vs.) denemiştir.

            Nagy, 1936 yılında Aleksandr Korda'nın filmi "The Shape of Things to Come" için özel efektler hazırladı. Chicago'da kısa bir süre yaşayan “New Bauhaus”u yönetti. 1938'de de kendi desen okulunu açtı. Moholy-Nagy, sahne desenleri, afiş desenleri, mizanpajlar, sergiler, fotogram ve fotomontaj çalışmaları ile kitaplar ve filmlerle uğraştı. Önemli kitapları; "Resim, Fotoğraf, Film" ve "Yeni Görüş: Mimariye", 1925 ve 1929 yıllarında Bauhaus tarafından basıldı. Diğer bir önemli kitabı da “Vision in Motion”(1947)’dur.

            Moholy-Nagy'nin yapıtlarının en büyük özelliğinin ışık tutkusu olduğu söylenebilir. Bu özelliği, onun aslında çok değişik türdeki yapıtlarına bir bütünlük verir. Fotoğraf kağıdına, araya negatif yerine kağıdın üstüne çeşitli nesneler koyup ışığa tutarak elde edilen ve fotogram denilen baskının ilk uygulayıcılarından birisidir. Moholy-Nagy'ye göre fotoğrafın görsel eğitimde ya da yeni bir 'görüş'ün geliştirilmesinde büyük bir değeri vardır. Sanatçı, teknolojik çağla uzlaşmak yolundaki çabalarda, yozlaşan bir simgecilik ve dışavurumculuğa bulaşmamak için geleneksel görme alışkanlıklarını değiştiren ve gözün destekleyicisi fotoğraf makinasının sağladığı olanaklardan yararlanmanın kaçınılmaz olduğunu ileri sürmüştür.

            Fotogram çalışmaları, nesnel dünya gerçekliğinden uzak olup birtakım fantastik görünümlerin kompozisyonlarıdır. Bu çalışmalar bir ölçüde Man Ray'ın 1922'lerde gerçekleştirdiği rayogramları anımsatır. Fotoğraf kağıdı üzerine doğrudan doğruya kayıt tekniğiyle sağlanan bu çalışmaların ışık-gölge üzerine deneyimlerden öte birşey olmadığı ileri sürülmektedir.

            Moholy-Nagy'nin fotomontajları ya da kendi deyimiyle fotoplastiklerinin bir çok türleri vardır; sanatçı bu alandaki geniş olanakların da bilincindeydi. Moholy- Nagy, "Resim, Fotoğraf, Film" adlı yapıtında kendi fotomontajlarını şöyle açıklar: "Onlar, değişik fotoğrafların parçalarının biraraya gelmesiyle oluşturulmuş ve eşzamanlı resmin deneysel yöntemleriyle tamamlanmışlardır. Ussal ve görsel yaratıcılığın yoğunlaştırılmış anlatımını içeren bu çalışmalar, imgelem dünyasına giren hayali öğelerle en gerçek olan görünümlerin gizemli bir bireşimidir."

            Moholy-Nagy'nin fotomontajlarında fotoğrafik dizin ya da sekans düşüncesinin, fotoğrafın mekaniksel yeniden-üretimiyle belirli bir ilişkisi vardır: Bir motifin zaman-uzam organizasyonu olarak tekrarlanması, onun yapıtlarında, çağımızın yeniden-üretim olgusuyla kendini belli eden sanayileşmiş sistemleri ve teknik araçlarıyla refah ve üretkenliğini vurgulamaktadır. Bir imgenin tekrarlanması O'na göre, o imgenin birşeyi simgeleme ya da temsil etme özelliğini en az düzeye indirger. Moholy-Nagy, "Görme'nin Yeni Araçları" adlı yapıtında da "Fotoğrafik dizin artık bir 'resim' değildir ve resimsel estetiğin hiçbir kuralı buna uygulanamaz. Burada, birbirlerinden ayrılmış resimlerin her biri kimliğini yitirir, montaj'ın bir ayrıntısı, bütün'ün kaçınılmaz bir parçası olur. Bu birbirlerinden ayrı ve aynı zamanda birbirlerinden ayrılmaz sıralama, belirli bir amaca yönelen fotoğrafik dizin, hepbirlikte en güçlü silah ve en irkiltici bir şiir haline getirir." demektedir.

            1923-1928 yılları arasında Bauhaus'ta ders veren deneysel fotoğrafçıların en etkili isimlerinden birisi L. Moholy-Nagy olmuştur. Bir konstrüktivist olan Moholy-Nagy öğrencilerine, kesilmiş fotoğraflardan, havadan çekilmiş yüksek hızlı analitik görüntülere, yalın fotoğraftan müdahale edilmiş çekimlere kadar her türlü görüntüyle kolaj yapmalarını öğütlemiştir. Böylece Bauhaus öğrencileri, alçak veya yüksek noktalardan fotoğraf çekmenin olanaklarını, gölgeleri, şekil ve dokuları tasarımın bir parçası olarak kullanmayı keşfettiler.

            Laszlo Moholy-Nagy'nin Fotoğrafik Görüşleri :

            Moholy-Nagy fotoğrafçılığın, zamanındaki bütün kullanım alanlarını içeren kapsamlı bir tanımını yapmıştır. O'nun bugün de geçerliliğini yitirmemiş olan bu ünlü "Fotoğrafik Görüşün Sekiz Varyasyonu" listesi, bir eğitici olarak yaptığı çalışmaların bir özeti niteliği taşır. Moholy-Nagy'nin "Fotoğrafik Görüşleri" şöyle açıklanabilir:

            1. Soyut Görme: Duyarkata ışık vererek, salt ışığın oluşturduğu biçimlerin saptanması. Bu renkli ve siyah-beyaz fotogramlar da olabilir.

            2. Tam Görme: Bir tür habercilik gibi, nesnelerin görüntülerini oldukları gibi belgeleme.

            3. Çabuk Görme: "Enstantene" veya "an"ı yakalamak gibi hareketli nesnelerin yüksek enstantene ile durdurulması.

            4. Yavaş Görme: Düşük enstantene ile hareketli nesnelerin yer değiştirmeleri olayının zaman içinde saptanması.

            5. Arttırılmış Görme: a) Mikro fotoğrafçılık  b) Filtreler veya başka yöntemlerle gözle görülmeyenlerin saptanması. Sis altındaki veya karanlıkta kalan uzak yerlerin infrared film ve ışık kullanarak çekimlerinin yapılması gibi.

            6. Delici Görme: Röntgen, kızılötesi ve X ışınları ile görüntünün saptanması.

            7. Aynı Anda (Farklı Şeyleri) Görme: Üstüste farklı görüntüleri saptama. Bu bir çeşit otomatik fotomontajdır.

            8. Bozulmuş Görme: Çekim sırasında prizmalar veya aynalar kullanarak ya da karanlık odada negatife veya kağıda fiziksel ve kimyasal müdahaleler yaparak görüntü saptama.

            Böylesi bir çalışmanın sonunda "Optik Biçimsellik" veya "Kamera Görüşü" (Fotoğraf Makinası Görüşü) diye adlandırılan Bauhausçu değerler sistemi ortaya çıkar. Buna göre de biçimsel duyunun bir sonucu olan "sanatsal" fotoğraflarla, işe yeni başlamış bir amatörün ya da belge nitelikli görüntüler elde etmeye çalışan bir teknik adamın çektiği fotoğraflar, görüş açıları, optik olaylar, biçim ve içerik yenilikleri taşıyan fotoğraflarla eşdeğer sayılabilir. Moholy-Nagy'nin bu fotoğraf anlayışı, savaş sonrası Almanya'sındaki bir çok isimsiz fotoğrafçının araştırı ve buluşlarının etkisiyle oluşmuştur. fotoğrafların yaygın olarak kullanılmaya başlaması ve henüz belli ticari kalıpların yerleşmemiş olması, fotoğrafçıların serbestçe ve merakla neler yapabileceklerini sürekli araştırma yapmalarına olanak sağlamıştır. Bunlardan oldukça yararlanan Moholy-Nagy, kendi fotoğraf kuramını geliştirmiştir. Moholy-Nagy’nin yapıtları da birer sanat-teknoloji ortak ürünü olan bir özelliğe sahiptir. Zaten Bauhaus akımı sanat ve tekniğin bir sentezi olmuştur.

Yararlanılan Kaynaklar :

Dawn Ades, Photomontage, Thames and Hudson, Londra, 1976

Laszlo Moholy-Nagy, Painting, Photography, Film (Bauhaus book no:8) Londra, 1969, akt. Adem       Genç, Dada, İzmir, 1983

Laszlo Moholy-Nagy, "A New Instruments of Vision" in Kostalanetz, op. cit., s.50'den akt. Adem     Genç, Dada, İzmir, 1983

Faruk Atalayer, Temel Sanat Öğeleri, Anadolu Üniversitesi GSF Yayınları, Eskişehir, 1994

Refo Fotoğraf Sanatı Dergisi, "Fotoğraf Akımları", Sayı 19, Şubat 1991

Nazif Topçuoğlu,, İyi Fotoğraf Nasıl Oluyor, Yani?, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1992