Yazar: Yrd.Doç.Dr. Ahmet İmançer

Teknolojik gelişmelerin baş döndürücü bir şeklide hız aldığı günümüzde her şey giderek bilgisayar ortamına taşınmaktadır. Bu gelişmelerden en çok etkilenen çalışma gruplarından birisi de fotoğrafçılık alanıdır. Fotoğrafın ortaya çıkışı ve günümüz fotoğrafçılık çalışma prensiplerini ele aldığımızda pek çok değişikliğe uğradığını görmekteyiz. Görüntüyü filme kaydedip fotoğraf kağıdına basmaktan ibaret olan geleneksel fotoğrafçılık pazarı, süratle düşük maliyetli sarf malzemesinden ürünler üreten dijital foto-görüntüleme pazarına doğru hızlı bir şekilde kaymaktadır. 1996 yılından itibaren yaygınlaşan digital fotoğrafçılık, geleceğin fotoğrafçılığı olarak görülmektedir. Her şeyin dijital sisteme dönüştüğü günümüzde görüntülerin de dijitale kaydedilmesi vazgeçilmez bir gerekçe olarak kabul edilebilir. Özellikle baskı teknolojilerindeki gelişmeler, insanların çevre duyarlılıkları, fotoğraf teknolojisinde de dijital kullanımı kabul ettirmiştir. Bir görüntünün dijital makine ile çekilip bilgisayar ortamında işlendikten sonra çıkış alınmasının tümüne dijital görüntüleme denmektedir.

Fotoğraf ve bilgisayar; bu iki ayrı dal bilişim dünyasında hızla birbirine yaklaşmaktadır. Günümüzde hızla ilerleyen teknoloji sayesinde, çok yüksek çözünürlükte çalışılan görüntü dosyalarında yapılan değişiklikler yine çok yüksek çözünürlükte filmler üzerine yazılabildiğinden bu filmlerden basılan dev fotoğraflarda bile elde edilen sonuçların bilgisayar çıkışı olduğunu anlamak mümkün olmamaktadır.

Fotoğrafın kimyasal maddelerden kurtarılıp, her türlü yüzeye ve istenilen boyutta, çekim hataları ortadan kaldırılmış bir şekilde düzeltilerek basılabilmesi bu teknolojiyi günümüzde vazgeçilmez kılmıştır. Bu teknoloji artık hayatın her alanında kullanılmaya başlanmış ve bundan en çok faydalanan grupların başında da basın sektörü gelmiştir. Norman Breslow, bir imgenin sayısal verilere dönüştürülmesinde üç aşamanın olduğunu ortaya koymuştur. Birinci aşama, orijinal imgenin dijital bir makine ile sayısal verilere dönüştürülmesi, ikinci aşama bilgisayar ortamındaki uygun donanımlar ile içselleştirilmesi, üçüncü ve son aşama ise yazıcı veya daha geliştirilmiş araçlar ile çoğaltılmasıdır (Breslow, 1991, 3).

Dijital fotoğrafçılık nedir diye bir soru yönelttiğimizde karşılığını şöyle verebiliriz: Geleneksel fotoğraf makinalarında kullanılan film yerine piksel olarak isimlendirilen milyonlarca ufak karelerle görüntü oluşturmadır. Örneğin basın sektöründe dijital fotoğraf makinaları ile çekilen görüntüler en kısa zamanda gazete editörlerinin önüne gelmekte, değerlendirme kısa sürede yapılarak sayfaya yerleştirme şansı olmaktadır. Binlerce kilometre uzaklıktaki muhabirin görüntüsü dakikalar içinde merkeze ulaşmaktadır. Film banyosu, baskı, kurutma vb. gibi işlemler tamamen ortadan kalkmıştır. Böylesi bir sistem hem zamandan kazandırmış, hem de maliyetleri oldukça düşürmüştür.

Dijital fotoğrafçılık profesyonel çalışanların dışında amatörler için de kullanım alanlarını genişletmiştir. Bu işle uğraşanların tek dezavantajı, tüm işlemleri yapabilmesi için maliyeti arttırıcı etken olarak dijital görüntünün kaydedilmesi, gerekli araç ve işlenmesi için gerekli bilgisayar düzeninin kurulmasıdır.

Dijital görüntüleme, fotoğrafik görüntünün dijite edilmesi, yani negatif-pozitif, kart baskılarının scanner ile taranması ya da direkt dijital kamera ile görüntülerin yazımlanması işlemleri, bilgisayar ortamında görüntüler üzerine renk, doku, yazı girilmesi, foto CD, optik CD, disk, flooppy disk, data kartuş’a kaydedilmesi işlemlerinin tamamıdır. Buradan da anlaşılacağı gibi dijital görüntüleme 3 ana başlık altında incelenmektedir (Çiçekli, 1997, 116).

Bunlar, giriş, bilgisayar ve çıkış aşamalarıdır.

Giriş aşamasında, görüntüyü bilgisayar ortamına transfer yapacak bir scanner yani tarayıcıya ihtiyaç bulunmaktadır. Scanner ile her türlü basılı materyal üzerinden ve negatif veya pozitif filmden, bilgisayara görüntü ve ham bilgi aktarmak mümkün olmaktadır. Ancak bu aktarma sonucunda bilgisayarda bir görüntü ya da resim dosyası elde edilmektedir. Resim dosyalarının üzerinde çalışabilmek için bazı programlar aracılığı ile bu görüntülerin bilgisayarın anlayacağı dile çevrilmesi gerekmektedir. Bu durumda aktarılan fotoğraf üzerinde her türlü değişiklikler yapılabilmektedir. Ancak doğrudan bilgisayara bağlanabilen bir dijital kamera veya fotoğraf makinası kullanarak da görüntülerin tarayıcıya gerek duyulmadan bilgisayara yüklenmesi çok daha hızlı ve kolay bir şekilde gerçekleşmektedir.

Dijital fotoğrafçılık teknik olarak bilinen fotoğrafçılıktan farklı olmasına karşın, dijital fotoğraf makinasının çalışma prensibi bildiğimiz klasik film kullanan makinalardan pek farklı değildir. Bir çok açıdan benzer yanları bulunmaktadır. Örnek vermek gerekirse objektif, enstantane, pozlandırma başlıcaları olarak sayılabilir. Dijital fotoğraf makinalarının örtücüleri mekanik olduğu gibi elektronikte olabilir.

Dijital fotoğraf makinelerin çeşitlerini şu başlıklar altında inceleyebiliriz:

1. Amatör Dijital Fotoğraf Makineleri

Bunlar genellikle küçük ve ucuz dijital fotoğraf makinalarıdır. Basit kutu makinalarına benzer, otomatiktirler ve fotoğrafta yaratıcı kontrole izin vermezler. Bu nedenle de “point and shoots(Yönel ve çek)” yani bas ve çek olarak isimlendirilirler. Bu kameraların çoğu düşük çözünürlükte olduğu için, print(baskı) çıktıları 4x6 inch vb.le sınırlandırılmıştır. Bu fotoğraf makinalarının kapasiteleri az olmasına rağmen, görüntüleri web sayfalarında kullanmak ve e-maile birleştirilerek göndermek için ideal sonuç verirler.

2. Yarı Profesyonel Dijital Fotoğraf Makineleri

Bu fotoğraf makinaları 35 mm.lik fotoğraf makinaları temel alınarak hazırlanmıştır. Profesyonel fotoğraf makinaları ile amatör fotoğraf makinları arasında bir yerdedir. Prosumer kameralar 2-milyon ve üzeri piksele sahip olabilirler. Amatör kameralara göre, genellikle daha geniş görüntü büyüklüğü verirken, fotoğraf makinasının özellikleri de daha çok geliştirilmiştir. Örneğin, TTL (Through The Lens) odaklama, manuel kontrol ve diyafram öncelikli veya enstantane öncelikli gibi programları seçme şansı verirler. Bu fotoğraf makinalarıyla daha yaratıcı çalışmalar yapılabilir. Yaklaşık 8x10 inch büyüklüğünde çıkışlar alınabilir.

3. Profesyonel Dijital Fotoğraf Makineleri

Bunlar 35 mm.lik profesyonel, objektifi değişebilir dijital fotoğraf makinalarıdır. Bu fotoğraf makinaları genellikle 2 milyondan daha fazla piksele sahiptir. Bu makinaların en büyük avantajı çektikleri görüntünün kalitesinin yüksek olmasının yanısıra yardımcı aksesuarlarının da piyasada bulunmasıdır. Geleneksel makinalarda kullanılan objektifler, aynı zamanda dijital versiyonuyla da kullanılmaktadır. Bunun yanısıra diğer pekçok özelliğide film kullanan fotoğraf makinasıyla benzerdir.

4. Orta ve Büyük Format Dijital Fotoğraf Makinaları

Çoğu reklam ve sanat fotoğrafçısı, orta ve büyük boy fotoğraf makinası ile çekim yapmaktadır. Daha büyük format görüntü, daha fazla keskinlik ve doygun renkler vermektedir. Dijital fotoğraf makinası da, orta ve büyük format, genellikle değiştirilebilir “back”(arka)larla sağlanmaktadır. Klasik fotoğraf makinasına adapte edilen dijital back ve tarayıcı ile özellikle still-life çalışmalarında verimli sonuçlar ortaya çıkmaktadır.

Dijital fotoğraf makinelerinin hızlı gelişim nedenlerini aşağıdaki şekilde maddelendirebiliriz:

1. İnsanların fotoğraflarını daha kısa sürede görmek istemeleri,

2. Fotoğraflarını sadece albüm sayfalarında değil yaratıcı biçimde kullanma istekleri

3. Yapılan çeşitli hatalardan dolayı kaybolan fotoğrafların önemi

4. İnternet ortamının genişlemesi sonucu, çekilen fotoğrafların birkaç dakika içinde dünyanın öbür ucuna gönderilmesi

5. Para ve zamandan tasarruf.

Dijital fotoğraf makinalarının avantajlarını şu şekilde sıralayabiliriz (Bakır, 1997, 84)

a. Dijital fotoğraf makinaları öncelikle bir çok kimyasal ve baskı aşamasından kurtarır.

b. Film kullanmadıkları için film ve baskı maliyetleri tamamen ortadan kaldırır.

c. Bilgisayara direkt bağlanabildikleri için aktarım ve artı bir tarama ücreti söz konusu değildir.

d. Kimyasal maddeler kullanılmadığı için çevre dostu kabul edilir.

e. Çektiğiniz görüntüleri hemen bilgisayar ortamına alıp görüntüler üstünde uygulama yapma olanağı tanır.

f. İnternet aracılığı ile çekilen görüntülerin birkaç dakika içerisinde başka bir yere ulaştırılmasını sağlar.

g. Sağladığı hız ve kolaylık açısından zaman tasarrufu sağlar.

h. Uygun olmayan ışık şartlarında çekilen fotoğrafların bilgisayar ortamında düzeltilmesine olanak verir.

i. Eğitim ve bilimsel çalışmalar ile tıbbı alanlarda kullanma kolaylığı sağlar.

j. Dosyalama ve arşiv kolaylığı sağlar

k. Web tasarımcılarına zaman kazandırır

l. Tanıtım ve prezantasyonlarda kullanılabilir.

m. Doktorlar tarafından hasta takip ve gelişim sürecinin gözlenmesinde ve saklanmasında kullanılır.

Dijital fotoğraf ve film üzerine görüntü kaydettiğimiz “geleneksel” fotoğraf arasındaki en büyük farklılık görüntünün kayıt edildiği ortamdan ibarettir. Dijital fotoğrafta görüntüler manyetik alanda kaydedilmektedir. Bu nedenle karanlık oda ortadan kalkmakta, görüntüyü manyetik bir ortama kayıt ettiğimiz için film banyosuna gerek kalmamaktadır. Dijital fotoğrafçılığa, film masrafı olmayan anında fotoğrafçılık da denilmektedir.

Dijital fotoğrafçılığın en önemli avantajı, universal formatta görüntüler yaratması ve görüntü transferini kolaylaştırmasıdır. Örneğin, bir metnin içine fotoğraf yerleştirmek artık çok daha kolaylaşmakta ya da fotoğraflar web siteler de kolaylıkla sergilenebilmektedir. Dijital fotoğrafçılık, kullanıcıya büyük bir esneklik sağlamaktadır, çünkü dijital hale getirilen görüntüler üzerinde manipilasyon yapma, yazı ve görüntüleri birleştirme kendi sistemlerinizde yapabileceğiniz işlemler olmasına rağmen, istenirse özel programlar ile hayal edilebilen herşey gerçekleştirilebilmektedir. Bu sistemlerde görüntüler dijital ortamda çok büyük dosyalarda ve çok hızlı şekilde değiştirilebilmektedir.

Dijital fotoğraf makinası ile çekilen görüntüler anında izlenebilmektedir. Birçok dijital fotoğraf makinasının arkasında bulunan küçük LCD ekran çekimi yapılan görüntüyü anında izleme imkanı vermektedir. Bunun yanısıra fotoğraflar TV’den ve bilgisayar ekranından da hemen izlenme şansına sahiptir. Dijital fotoğraf makinalarının bu avantajı, farklı pozlama ve ayarlarda değişik fotoğraflar çekebilme konusunda fotoğrafçıya sınırsız olanaklar sağlamaktadır. Ayrıca iyi çıkmayan fotoğraflarda kolayca silinebilmektedir.

Günümüzde, stüdyo tipi teknik kameralar, son teknolojik yeniliklere de uyarlan-mıştır. Böylelikle, fotoğrafçı çekimde istenilen netlik yapısı, perspektif ve pozlama gibi konuları görüntü üzerinde tespit etmektedir. Bu tespit edilen noktalardan kameraya bağ-lı bilgisayar gereken ayarları en hassas ve doğru olarak hesap ederek fotoğrafçıya ver-mektedir. Bu değerlere göre yapılan ayarlar en doğru sonucu vermektedir. Bilgisayarın bu şekilde kullanılması ile en zor çekimler çok kısa sürede tamamlanabilmektedir.

Sayısal fotoğraf makinesinin (dijital) kullanıldığı alanlar

1. Basın Fotoğrafçılığı

2. İnternet

3. Astronomi (Uzay Bilimleri)

4. Stüdyo Fotoğrafçılığı

5. Reklam Fotoğrafçılığı

6. Makro Fotoğrafçılık

7. İş Dünyası

8. Reprodüksiyon Çalışmalarında

9. Mimari fotoğrafçılık

10. İstihbarat Teşkilatları

Dijital Fotoğraf Makinalarını Kimler Kullanır

a. Reklam Fotoğrafçıları ve reklam ajansları

b. Masaüstü yayıncılık yapanlar

c. Gazeteciler

d. Fotoğrafçılar

e. Web sayfası tasarımcıları

f. İnternet firmaları

g. Multimedya uygulamaları ile uğraşanlar

h. Emlakçılar

i. Dökümantasyon ve katalog işi yapanlar

j. Amatörler

k. Bankacılar

l. Okullar

m. Doktorlar

n. Sigortacılar

o. Matbaalar

p. Araştırmacılar

q. Mağazalar

r. Güvenlik şirketleri

s. İstihbarat görevlileri

t. Gözlükçüler

u. Bilimsel araştırma yapanlar

v. Kütüphaneciler

İkinci bölüm, görüntüyü bilgisayarda işlemektir. Bunun içinde digital görüntüleme de artık dünya standardı gibi olan photoshopu veya alternatif bir başka programı kullanmak gerekmektedir. Bilgisayar ortamında klasik fotoğrafçılığın bazı sınırlamalarından kurtulup, yaratıcılık da eklenerek görüntüler üzerinde değişiklikler yapıldıktan sonra çıkış almak gerekmektedir.

Photoshop, fotoğrafçı dükkanı anlamına gelse de, bir “Image processing” yani görüntü işleme yazılımıdır. Photoshop, fotoğraf işlemlerinin solüsyondan sayısala geçişini kolaylaştırmıştır. Başarılı sonuç almak için onu başarıyla kullanmak gerekmektedir. Photoshop’tan tam verim almak için, iletişimin ana unsurları bilinmelidir. Tasarım ve sanat çalışmak, kuralları öğrenmek, görsel iletişim, renk, desen, oran, biçim, yüzey hakkında bilgi sahibi olmak ve bunların fikirle nasıl bütünleşebileceğine hakim olmak gerekmektedir.

Photoshopta, bir görüntü üzerinde çalışırken çok esnek olunabilmektedir, çünkü photoshop yaratıcı görselliğin değişik boyutlara taşınmasını sağlamaktadır. Bilgisayarla çalışırken fotoğraflar, sonsuz şekilde kesilip, bir araya getirilebilmekte ve fotoğrafın inanılırlığı değiştirilebilmektedir.

Photoshop, piksel temelli çalışan bir programdır. Görüntü, en büyük haline geldiğinde, kare şeklindeki renkli kutulardan oluştuğu görülmektedir. Fotoğraflar, pahalı bir renk ayırım sisteminde çalışıyor gibi kolayca görülebilmekte ve düzenlenebilmektedir. Program, pek çok rötuş olanağı ve karanlık oda tekniklerinin sağladığından çok daha fazla kontrol sağlamaktadır. Silgi, kalem, fırça, büyüteç, pistole, parmak, stampa, damlalık, degrade aleti, yazı imleci, renk seçici, tonlayıcı, alan seçici imleçlerden oluşmakta, herbiri için istenilen biçimde değiştirilebilecek birçok seçenek sunmaktadır. Photoshop’ta görüntü üzerinde bir alanı istenildiği gibi kesilip, her yöne istenilen bir açı ile çevrilebilir, her rengin değeriyle oynanabilmektedir. Zengin filtre seçeneği kullanılabilmekte, seçilmiş alanda netlik veya netsizlik oluşturulabilmektedir.

Dijital görüntülemede, son bölüm çıkıştır. Burada kullanıcının ihtiyacına ve bütçesine göre oldukça fazla seçenek bulunmaktadır. Çeşitli boyutlarda, fotoğraf kalitesinin altında veya üstünde, doğrudan bilgisayardan alınabilen negatif-pozitif film olarak kayıt yapabilecek pek çok printer (yazıcı) türü bulunmaktadır.

Burada önemli olan nokta, yapılan çalışmaların bir fotoğraf netliğinde tekrar elde edilmesidir. Sistemlerin kalitesi bu çıkışlardaki netlikte kendini belli etmektedir.

Dijital Fotoğraf ve Manipülasyon

Fotoğrafçılıkta gerçeklik kavramı, dijital fotoğrafçılık tekniğinin gelişmesi ile tartışılır olmuştur. Bilgisayar ortamında fotoğrafa fazlaca müdahale etmek, ister istemez gerçekliğin sorgulanmasını da beraberinde getirmiştir. Bilgisayar ortamında fotoğraf kavramı bize; fotoğrafın üretim aşaması olan çekme (kaydetme), görüntünün saklanması, ve yine bilgisayar ortamında istenilen değişikliklerin yapılması (müdahale etme) işlemlerini öğretmiştir.

Önceleri fotoğrafın kimyasal işlemlerden geçirilme aşamalarını bilen fotoğraf sevenler, artık “görsel imgeler nasıl düzenlenmiş?” sorusunun yanıtını bulabilmek için elektronik ve bilgisayar ortamından faydalanma ve tekniği geliştirme konusunda bilgi açığını kapatmak zorundadırlar.

Sayısal fotoğraf üzerinde yapılmış oynamaların (müdahaleler) günümüzde ortaya çıkarılması ve uzmanlar tarafından kanıtlanmaları çok daha kolaylaşmıştır. Teknolojik gelişmeler insanlar için birçok kolaylıklar sunarken, gerçeklerin saptırılması da o denli kolaylaşmıştır. Özellikle reklam fotoğrafçılığında gerçekleştirilen çalışmalar bilgisayar ortamında yapılan manipülasyonlarla insanları gerçekleri çok daha farklı olarak algılamaya itmektedir. Oysa basın fotoğraflarının okura gerçeği sunma görevi olduğu için bilgisayar teknolojisi ve dijital sistem kullanılsa da fotoğrafta fazlasıyla gerçeğin üzerinde manipülasyona gitmek kolay olmamaktadır.

Stüdyo fotoğrafçılığı açısından baktığınızda bile bazı fotoğrafların yanlış bilgilendirmeye yönelmesi (manipülasyon yapma) firmaların çalışma koşullarını zorladığını görmekteyiz. Stüdyolara müşteri çekmek düşüncesiyle fotoğraflara “rotüş yapılmamıştır” şeklindeki ifadelerle duyurulması, işletmenin bu uyarıyı neden kullanmaya itildiği bir soru olarak karşımıza gelmektedir. Fotoğrafın kurgusuz daha mükemmel çekildiği mi? Yoksa bazı kişilerin kurguda çok daha yapaylığı yakalamalarımıdır.

Fotoğrafçılık tekniği açısından bakıldığında klasik yöntemlerle laboratuvarda yapılan manipülasyonlar bir takım zorluklar taşır. Bilgisayarda ise bu tür çalışmalar çok daha kısa zamanda, uygulayıcıya bağlı olarak kurgulamada fark edilirliği az, ancak yakalanabilir örnekler olarak karşımıza çıkabilirler.

Önceleri gerçekleştirilen kadrajlama yani fotoğraf çerçevesi üzerinde yapılan değişiklikler, bilgisayar ortamında yeni eklemeler veya çıkarımlar yapılarak çok daha rahat çalışabilmektedir. Görüntüde olanın çıkarılması veya eklenmesi, yer, zaman, mekan ve renkler ile ilgili bilgilerde uygulama sonrası değişikliklerin olması kaçınılmaz örneklerdir.

Bu tür dijital ortamlardaki manipülasyonlar zamanla fotoğraf tüketicilerinde fotoğraf çekmeden masa üstünde yepyeni fotoğraflar üretilebileceği düşüncesini ortaya koymaktadır (Koştumoğlu, 2000, 154). Bir nokta da haklılık da taşımaktadır çünkü başkalarının fotoğraf olarak ürettiklerini veya fotoğraf bankalarından elde edilen fotoğraflar üzerinde, illüstrasyon tekniği ile yepyeni bir çalışma örneği olarak sunabilirsiniz. Bunu gerçekleştirirken de rahatlıkla denetimsiz bir ortamda uygulama ve kullanma şansını elde etmiş bulunmaktasınız. Kurgulanan fotoğraflar bireylere klasik fotoğrafların verdiği mesajlardan daha farklı anlamlar yüklemektedir. Burada çekimi yapanın nesnel dünyadaki gerçeği kaydederken göremediklerinin yeniden farklı bir şekilde sunulması mıdır. Yoksa fotoğrafı tüketene farklı bir sanal ortamda oluşturulmuş fotoğrafla (manipüle ederek) bir görsel imgeler dizgesiyle farklı bir alımlama sağlanması mıdır. Tabi ki bireylerin hangi yönde manipüle edildiklerinin karşılığını bulmak gerekmektedir. Yaratıcılık, teknik, olanakları kullanma ve görsel imgeler reklam fotoğraflarında olduğu gibi tüketime veya bir düş dünyası yaratmak amacıyla oluşturulmuş ise fotoğrafı tüketen bu gerçekliğin dışında çok sorgulayıcı olmamaktadır. Fotoğrafı tüketen ve sürekli gerçeği görmek isteyen birey (basın fotoğraflarında) kurgunun bilgisayar ortamı dışında nerede başlayıp nerede devam ettiğini çok sorgulamamaktadır. Oysa yaşantımıza giren teknolojik araçlar kurgulamayı biraz daha yapanlar açısından hızlandırmış ve onlara masumiyet kazandırmıştır. Doğru kullanıldığında teknolojinin avantajları anlatılamaz boyuttadır, ama artık 21. yüzyıl teknoloji çağı olduğuna göre hayatımızın her alanında bunlarla yaşamak zorundayız. Ülkelerin uzaydan denetlenmeleri ve kendilerini koruyacak kalkanları olmadığına göre, teknolojiden kendimizi nasıl uzakta tutup kaçmamız mümkün olabilir. Dijital dünyada sorgulanması gereken belki de bunun altındaki gerçekte yatmaktadır.

Kaynakça:

1) Bakır, Ömer Serkan, “Dijitale Neden Gerek Var”, Photo Digital, Eylül-Ekim 2000 Sayı:11, İstanbul, 2000.

2) Breslow, Norman, Basic Digital Photography” Boston:Focal Press, 1991.

3) Çiçekli, Yusuf Ziya, “Dijital İmaging ve İnkjet Priterler”, Fotoğraf Dergisi, Sayı:10, İstanbul 1997.

4) King, Julie Adair, Amatörler İçin Dijital Fotoğrafçılık, Çev: Caner Özer, Dünya Yayıncılık A.Ş., İstanbul, 2000.

5) Koştumoğlu, Mehmet, Sayısal Fotoğraf ve Sanatsal Yaratıcılık, D.E.Ü. S.B.E. Sinema-Televizyon Ana Sanat Dalı (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İzmir, 2000.

6) Topçuoğlu, Nazif, İyi Fotoğraf Nasıl Oluyor Yani, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 1992.